La Nina : प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढल्यामुळे सध्या एल निनो ही हवामानविषयक प्रक्रिया चर्चेत आली आहे. या प्रक्रियेचा प्रभाव २०२७ च्या सुरुवातीपर्यंत कायम राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात येत आहे. त्यानंतर प्रशांत महासागरातील परिस्थिती बदलून ला निना निर्माण होणार का, याबाबतही चर्चा सुरू झाली आहे.
एल निनो आणि ला निना या दोन्ही नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया असून, त्यांचा परिणाम जगातील अनेक देशांच्या तापमानावर, पावसावर आणि हवामानाच्या चक्रावर होऊ शकतो. त्यामुळे २०२७ मध्ये हवामानाची परिस्थिती कशी असेल, भारतातील मान्सूनवर काय परिणाम होईल आणि शेतकऱ्यांसमोर कोणती आव्हाने उभी राहू शकतात, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
एल निनो म्हणजे नेमके काय?
एल निनो ही प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा वाढण्याशी संबंधित हवामान प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेमुळे समुद्र आणि वातावरण यांच्यातील परस्पर संबंधांमध्ये बदल होतात. त्याचा परिणाम जगातील विविध भागांतील वाऱ्यांची दिशा, पावसाचे प्रमाण आणि तापमानावर होऊ शकतो. काही प्रदेशांमध्ये उष्णतेची तीव्रता वाढू शकते, तर काही भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता असते. इतर काही प्रदेशांत अतिवृष्टी किंवा पूरस्थिती निर्माण होण्याचा धोका वाढू शकतो.
जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) अंदाजानुसार, सध्याचा एल निनो अधिक तीव्र होण्याची शक्यता असून, त्याचा प्रभाव फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत राहू शकतो. त्यामुळे आगामी महिन्यांतील तापमान आणि पावसाच्या परिस्थितीवर शास्त्रज्ञ लक्ष ठेवून आहेत.
एल निनोनंतर ला निना येणार का?
एल निनोच्या विरुद्ध स्वरूपाच्या हवामान प्रक्रियेला ला निना असे म्हणतात. ला निनाच्या काळात प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा कमी होते.
या काळात व्यापारिक वारे सामान्यपेक्षा अधिक मजबूत होऊ शकतात. त्यामुळे उबदार पाणी पश्चिम प्रशांत महासागराच्या दिशेने सरकते आणि पूर्व प्रशांत महासागरात थंड पाणी वर येण्याची प्रक्रिया अधिक प्रभावी होते. यामुळे वातावरणातील अभिसरण, पावसाचे वितरण आणि तापमानाच्या पद्धतींमध्ये बदल होऊ शकतात. मात्र, एल निनो संपल्यानंतर लगेच ला निना सुरू होतोच असे नाही. दोन्ही प्रक्रियांदरम्यान तटस्थ हवामान स्थितीही निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे २०२७ मध्ये नेमकी कोणती परिस्थिती निर्माण होईल, हे पुढील निरीक्षणे आणि हवामान अंदाजांवर अवलंबून असेल.
भारताच्या मान्सूनवर काय परिणाम होऊ शकतो?
भारताच्या शेतीसाठी नैऋत्य मान्सून अत्यंत महत्त्वाचा आहे. देशातील अनेक भागांमध्ये शेतीचे मोठे क्षेत्र पावसावर अवलंबून आहे. त्यामुळे एल निनो आणि ला निना यांसारख्या हवामान प्रक्रियांना विशेष महत्त्व आहे.
सामान्यतः एल निनोचा संबंध भारतातील मान्सूनच्या कमकुवत पावसाशी जोडला जातो. मात्र, प्रत्येक एल निनो वर्षात भारतात दुष्काळ पडतोच असे नाही. भारतीय महासागरातील तापमान, इंडियन ओशन डायपोल (IOD), वातावरणातील वाऱ्यांची स्थिती आणि इतर हवामान घटकांचाही मान्सूनवर प्रभाव असतो.
त्यामुळे २०२७ मध्ये भारतात किती पाऊस पडेल, याचा निष्कर्ष केवळ एल निनोच्या स्थितीवरून काढता येणार नाही. भारतीय हवामान विभागाकडून प्रसिद्ध होणारे अधिकृत अंदाज या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी काय महत्त्वाचे?
महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये खरीप हंगामातील पिके पावसावर अवलंबून असतात. पावसाचे प्रमाण कमी झाले किंवा त्याचे वितरण अनियमित राहिले, तर पेरणी, पीकवाढ आणि उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.
मराठवाडा आणि विदर्भासारख्या भागांमध्ये पाण्याचे नियोजन, जमिनीतील ओलावा आणि धरणांमधील पाणीसाठा यांना विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे आगामी हंगामासाठी शेतकऱ्यांनी स्थानिक हवामान अंदाज, कृषी विभागाचे सल्ले आणि पाण्याच्या उपलब्धतेची माहिती लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि, २०२७ मध्ये दुष्काळ पडणारच किंवा अतिवृष्टी होणारच, असा निष्कर्ष सध्या काढता येणार नाही. त्यासाठी प्रदेशनिहाय हवामान अंदाज आणि प्रत्यक्ष परिस्थितीचे निरीक्षण आवश्यक आहे.
अतिवृष्टी, पूर आणि उष्णतेच्या लाटांचा धोका?
एल निनो आणि ला निना या प्रक्रियांमुळे जगभरातील हवामानाच्या पद्धतींमध्ये बदल होऊ शकतात. मात्र, त्यांचे परिणाम प्रत्येक देशात आणि प्रदेशात सारखे नसतात. काही भागांमध्ये उष्णतेच्या लाटा तीव्र होण्याची शक्यता असते, तर काही प्रदेशांमध्ये पावसाचे प्रमाण वाढू शकते. विशिष्ट परिस्थितींमध्ये चक्रीवादळांच्या निर्मितीवर आणि त्यांच्या तीव्रतेवरही परिणाम होऊ शकतो. मात्र, ला निना सक्रिय झाल्यास प्रत्येक ठिकाणी चक्रीवादळे किंवा पूर वाढतीलच असे नाही. त्यासाठी स्थानिक समुद्राचे तापमान, वातावरणातील वारे आणि इतर हवामान घटकांचा विचार करावा लागतो.
त्यामुळे २०२७ मधील हवामानाचा अंदाज बांधताना जागतिक हवामान प्रक्रियांबरोबरच स्थानिक परिस्थितीही महत्त्वाची ठरणार आहे.
पुढील काही महिने महत्त्वाचे
सध्याचा एल निनो कसा विकसित होतो आणि २०२७ मध्ये प्रशांत महासागरातील तापमानात कोणते बदल होतात, यावर पुढील हवामान अंदाजांचा मोठ्या प्रमाणात आधार असेल. शास्त्रज्ञ समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान, वातावरणातील वारे आणि इतर हवामान निर्देशकांचा अभ्यास करून परिस्थितीचा अंदाज घेत आहेत. आगामी काळात नव्याने प्रसिद्ध होणाऱ्या अंदाजांमुळे एल निनोनंतर तटस्थ स्थिती निर्माण होणार की ला निना सक्रिय होणार, याबाबत अधिक स्पष्टता मिळू शकते.
