Emergency Fund : नोकरी जाणे, अचानक वैद्यकीय खर्च उद्भवणे, व्यवसायात नुकसान होणे किंवा घरात एखादी अनपेक्षित आर्थिक अडचण निर्माण होणे, अशा परिस्थितीत आर्थिक संकटाचा सामना करावा लागू शकतो. अशा वेळी कर्ज घेण्याची किंवा गुंतवणूक मोडण्याची वेळ येऊ नये, यासाठी प्रत्येकाने आपत्कालीन निधी म्हणजेच ‘इमर्जन्सी फंड’ तयार ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
अनेकजण आपल्या पगाराच्या आधारे बचतीचे नियोजन करतात. मात्र, आर्थिक नियोजन करताना केवळ पगार किती आहे, हे पाहण्याऐवजी दर महिन्याला घर चालवण्यासाठी किती खर्च होतो, याचा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण उत्पन्न बंद झाले, तरी घरभाडे, घराचे कर्ज, किराणा, वीजबिल, मुलांचे शिक्षण आणि औषधोपचार यांसारखे खर्च थांबत नाहीत.
इमर्जन्सी फंड म्हणजे काय?
इमर्जन्सी फंड म्हणजे अचानक उद्भवणाऱ्या आर्थिक अडचणींचा सामना करण्यासाठी बाजूला ठेवलेली रक्कम. हा पैसा नियमित खरेदी, पर्यटन किंवा इतर हौसेच्या खर्चासाठी नसून खऱ्या आर्थिक गरजेच्या वेळी उपयोगी पडावा, हा त्यामागचा उद्देश आहे. समजा, एखाद्या व्यक्तीची नोकरी गेली किंवा व्यवसायातून मिळणारे उत्पन्न काही महिन्यांसाठी कमी झाले, तर या काळात घरखर्च भागवण्यासाठी इमर्जन्सी फंड उपयोगी पडतो. त्यामुळे तातडीने वैयक्तिक कर्ज घेण्याची किंवा दीर्घकालीन गुंतवणूक कमी भावात विकण्याची गरज टाळण्यास मदत होऊ शकते.
पगारापेक्षा मासिक खर्च महत्त्वाचा का?
समजा, एखाद्या व्यक्तीचा मासिक पगार ५० हजार रुपये आहे. मात्र, घरखर्च, कर्जाचे हप्ते आणि इतर आवश्यक खर्च मिळून दर महिन्याला ३० हजार रुपये खर्च होतात. अशा परिस्थितीत आपत्कालीन निधीची गणना संपूर्ण ५० हजार रुपयांच्या पगारावर करण्याऐवजी आवश्यक खर्चाच्या आधारे करता येते. जर या व्यक्तीने सहा महिन्यांच्या आवश्यक खर्चाइतका निधी तयार करण्याचे लक्ष्य ठेवले, तर त्याला ३० हजार रुपये × ६ महिने म्हणजेच १ लाख ८० हजार रुपयांची गरज असेल.
याउलट, सहा महिन्यांच्या संपूर्ण पगाराइतकी रक्कम जमा करायची ठरवल्यास ३ लाख रुपये बाजूला ठेवावे लागतील. त्यामुळे प्रत्यक्ष गरज आणि खर्च लक्षात घेऊन लक्ष्य ठरवणे अधिक व्यवहार्य ठरू शकते.
किती महिन्यांच्या खर्चाइतका निधी असावा?
सामान्य आर्थिक नियोजनात किमान तीन ते सहा महिन्यांच्या आवश्यक खर्चाइतका इमर्जन्सी फंड तयार ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती वेगळी असल्याने हे प्रमाण बदलू शकते.
– तीन महिन्यांचा खर्च: नियमित आणि तुलनेने स्थिर उत्पन्न असलेल्या, तसेच कुटुंबात उत्पन्नाचे एकापेक्षा जास्त स्रोत असलेल्या व्यक्तींसाठी सुरुवातीचे लक्ष्य ठरू शकते.
– सहा महिन्यांचा खर्च: एकाच उत्पन्नावर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांसाठी किंवा कर्जाचे नियमित हप्ते भरणाऱ्या व्यक्तींसाठी उपयुक्त लक्ष्य ठरू शकते.
– नऊ ते बारा महिन्यांचा खर्च: व्यवसाय करणारे, फ्रीलान्सर, अनियमित उत्पन्न असलेले किंवा कुटुंबाची मोठी आर्थिक जबाबदारी असलेल्या व्यक्तींना अधिक मोठा निधी आवश्यक ठरू शकतो. ही सर्वसाधारण मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत. नोकरीची सुरक्षितता, कुटुंबातील अवलंबित व्यक्ती, विम्याचे संरक्षण आणि नवीन उत्पन्न मिळवण्यासाठी लागणारा संभाव्य कालावधी लक्षात घेऊन योग्य लक्ष्य ठरवावे.
इमर्जन्सी फंड कसा मोजायचा? उदाहरणातून समजून घ्या
समजा, एका कुटुंबाचा महिन्याचा आवश्यक खर्च पुढीलप्रमाणे आहे:
खर्चाचा प्रकार| मासिक रक्कम
घरभाडे किंवा गृहकर्जाचा हप्ता| ₹१२,०००
किराणा व घरखर्च| ₹८,०००
वीज, गॅस व इतर बिले| ₹२,०००
प्रवास व इंधन| ₹३,०००
विमा व औषधोपचार| ₹२,०००
मुलांचे शिक्षण व इतर आवश्यक खर्च| ₹३,०००
एकूण आवश्यक मासिक खर्च| ₹३०,०००
या उदाहरणानुसार इमर्जन्सी फंडचे लक्ष्य असे असेल:
– तीन महिन्यांसाठी : ९०,००० रुपये
– सहा महिन्यांसाठी : १ लाख ८० हजार रुपये
– बारा महिन्यांसाठी : ३ लाख ६० हजार रुपये
म्हणजेच, या कुटुंबाने सहा महिन्यांचा निधी तयार करण्याचे ठरवले, तर १ लाख ८० हजार रुपये जमा करणे हे त्यांचे लक्ष्य असेल. आधीपासून काही बचत असेल, तर ती रक्कम वजा करून उर्वरित निधी जमा करता येईल.
इमर्जन्सी फंड तयार करताना कोणत्या खर्चांचा समावेश करावा?
आपत्कालीन निधीची गणना करताना सर्व खर्चांचा समावेश करण्याची आवश्यकता नसते. उत्पन्न बंद झाले तरी जे खर्च टाळता येणार नाहीत, त्यांना प्राधान्य द्यावे.
यामध्ये घरभाडे, गृहकर्ज किंवा इतर आवश्यक कर्जांचे हप्ते, किराणा, वीज व गॅसची बिले, मुलांची शाळेची फी, विम्याचे हप्ते, औषधोपचार आणि कामासाठी आवश्यक प्रवासाचा खर्च यांचा समावेश करता येतो. दुसरीकडे, पर्यटन, बाहेरचे जेवण, अनावश्यक खरेदी आणि मनोरंजन यांसारखे खर्च आर्थिक अडचणीच्या काळात कमी करता येऊ शकतात. त्यामुळे अशा खर्चांना इमर्जन्सी फंडच्या गणनेतून वगळून अधिक वास्तववादी लक्ष्य ठरवता येते.
हा पैसा कुठे ठेवावा?
इमर्जन्सी फंडचा मुख्य उद्देश मोठा नफा मिळवणे नसून गरजेच्या वेळी पैसा सहज उपलब्ध असणे हा आहे. त्यामुळे या निधीचा वापर करताना सुरक्षितता आणि पैसे काढण्याची सोय यांना प्राधान्य द्यावे. काही रक्कम स्वतंत्र बचत खात्यात ठेवता येते. उर्वरित निधीसाठी मुदतपूर्व पैसे काढण्याच्या अटी समजून घेऊन योग्य बँक ठेव किंवा इतर सहज उपलब्ध पर्यायांचा विचार करता येतो. म्युच्युअल फंडासारख्या बाजाराशी संबंधित पर्यायांमध्ये जोखीम असू शकते; त्यामुळे संपूर्ण आपत्कालीन निधी अशा गुंतवणुकीत ठेवणे टाळावे. तसेच, शेअर बाजारातील गुंतवणूक किंवा दीर्घकाळ विकावी लागू शकणारी मालमत्ता ही तातडीच्या खर्चासाठी उपलब्ध पैशाचा पूर्ण पर्याय नाही. आरोग्य विमा आणि आपत्कालीन निधी यांची भूमिकाही वेगवेगळी असते. मोठ्या वैद्यकीय खर्चासाठी योग्य विमा संरक्षण असणे महत्त्वाचे आहे.
बचत सुरू कशी करावी?
सध्या मोठी रक्कम बाजूला ठेवणे शक्य नसेल, तरी छोटी सुरुवात करता येते. सर्वप्रथम एका महिन्याच्या आवश्यक खर्चाइतका निधी तयार करण्याचे लक्ष्य ठेवा. त्यानंतर हळूहळू तीन आणि सहा महिन्यांच्या खर्चाइतकी बचत वाढवा.
पगार किंवा उत्पन्न मिळाल्यानंतर ठरावीक रक्कम नियमितपणे स्वतंत्र खात्यात जमा करण्याची सवय लावावी. अनावश्यक खर्च कमी करणे, बोनस किंवा अतिरिक्त उत्पन्नातील काही हिस्सा बचतीसाठी वापरणे आणि वर्षातून किमान एकदा खर्चाचा आढावा घेणे यामुळे निधी वाढवण्यास मदत होऊ शकते.
घरात नवीन सदस्य येणे, मुलांच्या शिक्षणाचा खर्च वाढणे, नवीन गृहकर्ज घेणे किंवा उत्पन्न अनियमित होणे अशा बदलांनुसार इमर्जन्सी फंडचे लक्ष्यही बदलावे.
