Income Tax : अनेक करदात्यांना असे वाटते की, आपले उत्पन्न करमुक्त मर्यादेत असेल किंवा अंतिम कर देयक शून्य असेल, तर आयकर रिटर्न अर्थात ITR भरण्याची गरज नाही. मात्र, प्रत्यक्षात ITR दाखल केल्याने अनेक महत्त्वाचे फायदे मिळू शकतात. विशेषतः पगारदार कर्मचारी, फ्रीलान्सर, छोटे व्यावसायिक, गुंतवणूकदार आणि बँकिंग व्यवहार करणाऱ्या व्यक्तींसाठी ITR हा उत्पन्नाचा अधिकृत आर्थिक दस्तऐवज म्हणून उपयोगी ठरतो. आयकर विभागाच्या माहितीनुसार, प्रत्येक व्यक्तीला ITR भरणे अनिवार्य आहेच असे नाही; मात्र कायद्यात ठरवलेल्या विशिष्ट परिस्थितींमध्ये रिटर्न भरणे बंधनकारक असते. त्यामुळे “माझ्यावर कर नाही, म्हणजे ITRचीही गरज नाही” असा सरसकट निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. भरलेला TDS परत मिळवण्यासाठी ITR महत्त्वाची पगार, बँकेवरील व्याज, व्यावसायिक उत्पन्न किंवा इतर काही उत्पन्नावर TDS कापला गेला असेल आणि अंतिम कर दायित्व त्यापेक्षा कमी असेल, तर अतिरिक्त कापलेला कर रिफंडच्या स्वरूपात परत मिळू शकतो. मात्र, हा रिफंड मिळवण्यासाठी संबंधित आर्थिक वर्षाचा ITR दाखल करणे आवश्यक असते. त्यामुळे कर देय नसतानाही TDS कापला गेला असेल, तर ITR भरणे आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकते. रिफंड मिळण्यासाठी बँक खाते योग्य पद्धतीने प्री-व्हॅलिडेट करणे आणि ITRची ई-व्हेरिफिकेशन पूर्ण करणे महत्त्वाचे आहे. आयकर विभागानेही रिफंडसाठी बँक खाते प्री-व्हॅलिडेट करण्याचा सल्ला दिला आहे. कर्ज घेताना ITR उपयोगी आजच्या काळात गृहकर्ज, वैयक्तिक कर्ज किंवा व्यवसायासाठी कर्ज घेताना बँका आणि वित्तीय संस्था अर्जदाराची आर्थिक क्षमता तपासतात. त्यासाठी पगाराच्या कागदपत्रांसोबत ITR ची प्रतही उत्पन्नाचा पुरावा म्हणून मागितली जाऊ शकते. नियमितपणे ITR दाखल केल्यामुळे मागील काही वर्षांचे उत्पन्न आणि कराशी संबंधित नोंदी व्यवस्थित उपलब्ध राहतात. त्यामुळे कर्जाच्या प्रक्रियेत आवश्यक आर्थिक कागदपत्रे सादर करणे सोपे होऊ शकते. मात्र, ITR दाखल केली आहे म्हणून कर्ज मंजूर होईलच असे नाही. कर्ज देताना बँका क्रेडिट स्कोअर, उत्पन्न, कर्जाची परतफेड करण्याची क्षमता आणि इतर निकषही तपासतात. व्हिसा अर्जासाठीही ITR महत्त्वाची परदेशात शिक्षण, नोकरी किंवा पर्यटनासाठी व्हिसा अर्ज करताना अनेक देशांच्या संबंधित प्रक्रियेत अर्जदाराच्या आर्थिक स्थितीचे पुरावे मागितले जाऊ शकतात. अशा वेळी ITR ही उत्पन्न आणि आर्थिक व्यवहारांची अधिकृत नोंद म्हणून उपयोगी ठरू शकते. विशेषतः मागील काही वर्षांची आर्थिक कागदपत्रे मागितली गेल्यास नियमित ITR दाखल केलेली असणे कागदपत्रांची पूर्तता करण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते. व्यवसायात तोटा झाला तरी ITR महत्त्वाची व्यवसाय किंवा गुंतवणुकीत नुकसान झाले असेल तर ते पुढील वर्षांत नियमानुसार समायोजित करण्यासाठी वेळेत ITR दाखल करणे महत्त्वाचे असते. आयकर विभागाच्या माहितीनुसार, व्यवसायातील नुकसान किंवा भांडवली नुकसान पुढील वर्षांत नेण्यासाठी संबंधित अटी पूर्ण कराव्या लागतात. त्यातील एक महत्त्वाची अट म्हणजे नुकसान झालेल्या वर्षाचा रिटर्न निर्धारित मुदतीत दाखल करणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गुंतवणूकदाराला एखाद्या आर्थिक वर्षात शेअर किंवा इतर भांडवली मालमत्तेवर नुकसान झाले आणि ते त्या वर्षी पूर्णपणे समायोजित झाले नाही, तर लागू नियमांनुसार ते पुढील वर्षांत भांडवली नफ्याविरुद्ध समायोजित करता येऊ शकते. मात्र, त्यासाठी ITR वेळेत दाखल केलेली असणे आवश्यक आहे. आर्थिक व्यवहारांची अधिकृत नोंद तयार होते ITRमध्ये वर्षभरातील उत्पन्न, कर कपात, गुंतवणूक, काही प्रकारची मालमत्ता आणि इतर संबंधित आर्थिक माहिती नोंदवली जाते. त्यामुळे भविष्यात आर्थिक व्यवहारांशी संबंधित कागदपत्रांची आवश्यकता भासल्यास ITR उपयोगी पडते. विशेषतः स्वयंरोजगार करणारे, फ्रीलान्सर किंवा नियमित पगार नसलेले लोक आपले उत्पन्न दाखवण्यासाठी ITRचा वापर करू शकतात. परदेशातील उत्पन्न किंवा मालमत्ता असल्यास विशेष काळजी परदेशातील मालमत्ता, आर्थिक हितसंबंध, परदेशी खाते किंवा परदेशातून मिळणारे उत्पन्न असल्यास ITRमधील योग्य माहिती दाखवणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, काही परिस्थितींमध्ये ITR-1 वापरता येत नाही आणि अधिक योग्य ITR फॉर्म वापरावा लागतो.परदेशात कर भरला असेल आणि भारतात त्या उत्पन्नावर कर लागू होत असेल, तर दुहेरी कराचा परिणाम कमी करण्यासाठी Foreign Tax Credit चा दावा करता येऊ शकतो. अशा वेळी Form 67 दाखल करण्याची तरतूद आहे. कोणता ITR फॉर्म भरायचा हेही महत्त्वाचे सर्व करदात्यांसाठी एकच ITR फॉर्म नसतो. पगार आणि ठरावीक प्रकारचे उत्पन्न असलेल्या पात्र निवासी व्यक्तींना ITR-1 लागू होऊ शकतो. व्यवसाय किंवा व्यावसायिक उत्पन्न असल्यास परिस्थितीनुसार ITR-3 किंवा पात्रता पूर्ण झाल्यास ITR-4 लागू होऊ शकतो. भांडवली नफा, एकापेक्षा अधिक घरांची मालमत्ता किंवा इतर परिस्थितींमध्ये ITR-2 लागू होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ “माझा कर शून्य आहे” यावरून कोणताही फॉर्म निवडणे योग्य नाही. उत्पन्नाचे प्रकार आणि लागू नियम तपासून योग्य ITR निवडणे आवश्यक आहे. ITR भरताना कोणत्या गोष्टी तपासाव्यात? ITR दाखल करताना करदात्यांनी काही मूलभूत गोष्टी काळजीपूर्वक तपासणे आवश्यक आहे. PAN आणि Aadhaarची माहिती योग्य आहे का? Form 16 आणि ITRमधील उत्पन्नाची माहिती जुळते का? बँक खात्याचे तपशील योग्य आहेत का? TDSची माहिती Form 26AS/AISशी जुळते का? लागू असलेल्या सर्व उत्पन्नाची माहिती दिली आहे का? योग्य ITR फॉर्म निवडला आहे का? ITR दाखल केल्यानंतर ई-व्हेरिफिकेशन पूर्ण केले आहे का? आयकर विभागानेही योग्य ITR फॉर्म निवडणे, बँक खाते प्री-व्हॅलिडेट करणे आणि रिटर्नची ई-व्हेरिफिकेशन करणे महत्त्वाचे असल्याचे स्पष्ट केले आहे. कर नाही म्हणजे ITRची गरज नाही? ITR दाखल करण्याची गरज आहे की नाही, हे केवळ कर देयकावर अवलंबून नसते. काही विशिष्ट परिस्थितीत कायद्यानुसार रिटर्न दाखल करणे बंधनकारक असू शकते. आयकर विभागाच्या नव्या Income Tax Act, 2025 अंतर्गतही अनिवार्य रिटर्न दाखल करण्याची मूलभूत चौकट कायम ठेवण्यात आली आहे. त्यामुळे कर देय नसला तरी ITR दाखल केल्याने भविष्यातील आर्थिक व्यवहार, रिफंड, नुकसान पुढे नेणे आणि उत्पन्नाचा अधिकृत रेकॉर्ड अशा अनेक बाबींमध्ये फायदा होऊ शकतो.
