Bhanudas Kotkar : काही माणसांची ओळख त्यांच्या पदांमुळे होते, काहींची त्यांच्या संपत्तीमुळे पण काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, ज्यांची ओळख त्यांच्या संघर्षातून, स्वभावातून आणि त्यांनी उभ्या केलेल्या साम्राज्यातून निर्माण होते. ज्येष्ठ काँग्रेस नेते, सहकार क्षेत्रातील प्रभावी व्यक्तिमत्त्व आणि संदीप उद्योग समूहाचे संस्थापक भानुदास एकनाथ कोतकर हे असेच एक नाव. वयाच्या ७४व्या वर्षी त्यांच्या निधनाने अहिल्यानगरच्या राजकारणातील, सहकारातील आणि उद्योगविश्वातील एका प्रदीर्घ प्रवासाचा शेवट झाला. त्यांच्या जाण्याने केवळ एका ज्येष्ठ नेत्याची उणीव निर्माण झाली नाही, तर संघर्षातून स्वतःचे स्थान निर्माण करणाऱ्या एका पिढीचा प्रवासही पुन्हा चर्चेत आला आहे.
भानुदास कोतकर यांच्या आयुष्याकडे पाहताना सायकलपासून हेलिकॉप्टरपर्यंत पोहोचलेल्या प्रवासाची उपमा दिली जाते. मात्र, या प्रवासाचे महत्त्व केवळ आर्थिक प्रगतीत नाही. ग्रामीण भागातील राजकारण, शेतीमालाची बाजारपेठ, सहकारातील सत्ताकेंद्रे आणि उद्योगविश्व या वेगवेगळ्या क्षेत्रांत स्वतःची ओळख निर्माण करण्यामागे असलेले कष्ट, सातत्य, निर्णयक्षमता आणि माणसे जोडण्याची हातोटी हे त्यांच्या वाटचालीचे महत्त्वाचे पैलू होते. एखाद्या व्यक्तीचा उदय समजून घ्यायचा असेल, तर त्याने मिळवलेल्या उंचीबरोबरच त्या उंचीपर्यंत पोहोचण्यासाठी पार केलेल्या वाटेचाही विचार करावा लागतो.
२००३ मधील पहिली ओळख आणि व्यक्तिमत्त्वाचा ठसा
२००३ मध्ये त्यांच्याशी पहिली ओळख झाली, तेव्हापासून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक पैलू प्रकर्षाने जाणवला. स्पष्ट बोलणे, मनात एक आणि बाहेर दुसरे न ठेवणे, योग्य वाटणाऱ्या भूमिकेवर ठाम राहणे आणि निर्णय घेतल्यानंतर त्याच्या परिणामांना सामोरे जाण्याची तयारी ठेवणे, ही त्यांच्या स्वभावाची वैशिष्ट्ये होती. त्यांच्या बोलण्यात आडपडदा नसे. एखादी गोष्ट पटली, तर ती स्पष्टपणे मांडायची आणि पटली नाही, तर त्याविषयीही तितक्याच ठामपणे बोलायचे, अशी त्यांची कार्यपद्धती होती.
राजकारणात शब्द जपून वापरणे, प्रत्येक विधानामागे राजकीय गणित ठेवणे आणि प्रसंगानुसार भूमिका बदलणे, हे अनेकदा व्यवहाराचा भाग मानले जाते. अशा वातावरणात कोतकर यांचा रोखठोक स्वभाव त्यांना वेगळे ठरवत असे. अर्थात, स्पष्टवक्तेपणाची किंमतही मोजावी लागते. थेट बोलण्यामुळे काही जण जवळ येतात, तर काही दुरावतात. ठाम भूमिका घेताना मतभेद निर्माण होतात आणि संघर्षही वाढतात. कोतकर यांच्या राजकीय प्रवासातही त्यांच्या स्वभावाचे हे दोन्ही पैलू चर्चेत राहिले.
त्यांच्याविषयीच्या आठवणी सांगताना त्यांच्या शिस्तीचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. ठरवलेले काम पूर्ण करण्याचा आग्रह, वेळेचे भान, कामकाजातील काटेकोरपणा आणि निर्णयाच्या अंमलबजावणीवर लक्ष, या गुणांचा त्यांच्या यशात वाटा होता. केवळ महत्त्वाकांक्षा असून चालत नाही; त्या महत्त्वाकांक्षेला शिस्तीची जोड मिळाली, तरच वाटचालीला दिशा मिळते. कोतकर यांच्या प्रवासात या शिस्तीचे महत्त्व दिसून येते.
गावपातळीपासून जिल्ह्याच्या राजकारणापर्यंत
कोतकर यांची राजकीय कारकीर्द एका दिवसात उभी राहिलेली नव्हती. सरपंचपदापासून सुरू झालेली त्यांची वाटचाल जिल्हा परिषद सदस्य, पंचायत समितीचे उपसभापती आणि सभापती अशा जबाबदाऱ्यांपर्यंत पोहोचली. पुढे नगर तालुका काँग्रेसचे अध्यक्ष आणि काँग्रेसच्या शहर संघटनेतील नेतृत्वाची जबाबदारीही त्यांनी सांभाळली. स्थानिक राजकारणातून जिल्ह्याच्या राजकीय वर्तुळात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्याची ही वाटचाल त्यांच्या दीर्घ राजकीय सक्रियतेची साक्ष देते.
स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील राजकारण हे केवळ निवडणुका जिंकण्यापुरते मर्यादित नसते. गावातील प्रश्न, स्थानिक नेतृत्व, कार्यकर्त्यांचे जाळे, सामाजिक संबंध आणि प्रशासकीय यंत्रणेशी समन्वय या सगळ्यांचा त्यात समावेश असतो. या पातळीवर काम करताना निर्माण झालेला संपर्क आणि अनुभव पुढील राजकीय वाटचालीसाठी महत्त्वाचा ठरतो. कोतकर यांनी स्थानिक राजकारणातून सहकार आणि काँग्रेसच्या संघटनात्मक राजकारणापर्यंत केलेला प्रवास याच संदर्भात पाहावा लागतो.
माजी मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख आणि काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते बाळासाहेब थोरात यांच्याशी त्यांची जवळीक असल्याचे त्यांच्या राजकीय वाटचालीच्या संदर्भात सांगितले जाते. या संबंधांमुळे राज्यस्तरीय राजकीय वर्तुळातही त्यांचा संपर्क होता. मात्र, त्यांच्या राजकीय प्रभावाचे मूल्यमापन करताना केवळ मोठ्या नेत्यांशी असलेल्या संबंधांकडे पाहून चालणार नाही. स्थानिक पातळीवर त्यांनी उभे केलेले नेतृत्व, संस्थांमधील सहभाग आणि अनेक वर्षे टिकवून ठेवलेली राजकीय सक्रियता यांचाही विचार करावा लागेल.
कृषी उत्पन्न बाजार समिती : शेतकरी आणि सत्ताकारण यांचा संगम
भानुदास कोतकर यांच्या सार्वजनिक जीवनातील महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे कृषी उत्पन्न बाजार समिती. शेतीमालाला बाजारपेठ मिळवून देणे, शेतकऱ्यांच्या व्यवहारांसाठी सुविधा निर्माण करणे, खरेदी-विक्रीची व्यवस्था सक्षम करणे आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील पैशाचा प्रवाह सुरळीत ठेवणे, या दृष्टीने बाजार समित्यांना विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे अशा संस्थांचे नेतृत्व हे केवळ पद नसून त्यातून मोठी सार्वजनिक जबाबदारीही निर्माण होते.
नगर कृषी उत्पन्न बाजार समितीचे सभापती म्हणून काम करताना कोतकर यांनी बाजार समितीच्या विकासाशी संबंधित उपक्रमांत सहभाग घेतला. नेप्ती येथे उपबाजार समिती उभारण्याच्या प्रक्रियेत त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती. चिंचोंडी पाटील येथेही उपबाजार समितीसाठी जागा घेण्यात आली होती. या उपक्रमांकडे केवळ संस्थात्मक विस्तार म्हणून न पाहता शेतीमालाच्या बाजारपेठेचा आवाका वाढवण्याच्या प्रयत्नांच्या संदर्भात पाहता येते.
मुंबई कृषी उत्पन्न बाजार समितीच्या संचालकपदाची जबाबदारी सांभाळण्याची संधीही त्यांना मिळाली. ग्रामीण भागातील शेती आणि मोठ्या शहरांतील बाजारपेठ यांच्यातील संबंध महाराष्ट्राच्या कृषी अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे आहेत. स्थानिक बाजार समितीपासून मुंबईतील बाजार व्यवस्थेपर्यंत पोहोचलेला त्यांचा प्रवास त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाचा विस्तार दाखवतो.
तथापि, बाजार समितीच्या विकासाचे मूल्यमापन करताना इमारती, उपबाजार किंवा पदांची यादी एवढ्यावर थांबता येणार नाही. शेतकऱ्यांना प्रत्यक्षात किती फायदा झाला, बाजारपेठेतील सुविधा किती सुधारल्या, व्यवहार अधिक पारदर्शक झाले का आणि शेतीमालाला योग्य मोबदला मिळवून देण्यासाठी कोणते बदल घडले, असे प्रश्नही महत्त्वाचे ठरतात. कोतकर यांच्या कार्याचा वस्तुनिष्ठ आढावा घेताना या निकषांनाही स्थान मिळायला हवे. कारण सहकारातील नेतृत्वाची खरी कसोटी अखेरीस शेतकरी आणि सामान्य सभासदांच्या अनुभवातूनच ठरते.
उद्योगविश्वातील स्वतंत्र ओळख
राजकारण आणि सहकार यांच्याबरोबरच उद्योग क्षेत्रातही कोतकर यांनी आपले स्थान निर्माण केले. संदीप उद्योग समूहाचे संस्थापक म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली. सार्वजनिक जीवनातील संपर्क, स्थानिक पातळीवरील प्रभाव आणि व्यावसायिक उपक्रम यांचा एकमेकांशी संबंध असलेल्या वातावरणात उद्योग उभारणे ही दीर्घकालीन प्रक्रिया असते. त्यासाठी भांडवलाबरोबरच निर्णयक्षमता, मनुष्यबळाचे व्यवस्थापन, जोखीम स्वीकारण्याची तयारी आणि सातत्य यांची गरज असते.
त्यांच्या वाटचालीचे वर्णन करताना सायकलपासून हेलिकॉप्टरपर्यंत पोहोचल्याचा उल्लेख केला जातो. या वाक्यात एका पिढीच्या आर्थिक उन्नतीचे आणि महत्त्वाकांक्षेचे प्रतीक दडलेले आहे. मात्र, या प्रवासाकडे केवळ संपत्तीच्या चष्म्यातून पाहणे अपुरे ठरेल. ग्रामीण समाजात एखादी व्यक्ती आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होत असताना तिचे सामाजिक स्थान बदलते, राजकीय संबंध विस्तारतात आणि निर्णयप्रक्रियेतील तिचा सहभाग वाढतो. कोतकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वात हे विविध स्तर एकत्र आले होते.
त्याच वेळी राजकारण, सहकार आणि उद्योग या क्षेत्रांचा संगम सार्वजनिक उत्तरदायित्वाचा प्रश्नही पुढे आणतो. या क्षेत्रांतील प्रभावाचा उपयोग समाजहितासाठी किती झाला, संस्थांच्या कारभारात पारदर्शकता किती राहिली आणि सार्वजनिक हित व वैयक्तिक हित यांच्यातील सीमारेषा कशा सांभाळल्या गेल्या, याची चिकित्सा करणेही आवश्यक असते. एखाद्या व्यक्तीच्या निधनानंतर तिच्या कार्याचे स्मरण करताना हे प्रश्न उपस्थित करणे म्हणजे तिच्या योगदानाला नाकारणे नव्हे; उलट सार्वजनिक जीवनाचा इतिहास अधिक प्रामाणिकपणे समजून घेण्याचा तो मार्ग आहे.
रोखठोकपणा, संघर्ष आणि वादग्रस्ततेचे सावट
कोतकर यांचे व्यक्तिमत्त्व सर्वांना सारखेच भावणारे होते, असे म्हणता येणार नाही. त्यांच्या स्पष्टवक्तेपणामुळे आणि ठाम भूमिकांमुळे अनेकदा संघर्ष निर्माण झाल्याचे त्यांच्या सार्वजनिक प्रतिमेतून दिसते. काहींना त्यांचा स्वभाव धाडसी आणि थेट वाटत असेल, तर काहींना तो आक्रमक भासला असेल. प्रभावी नेतृत्वाभोवती अशी परस्परविरोधी मते तयार होणे असामान्य नाही.
त्यांच्या सार्वजनिक प्रवासात वादग्रस्त घटनांचाही उल्लेख होत राहिला. त्यामुळे त्यांच्या आयुष्याचा लेखाजोखा लिहिताना केवळ गौरवगाथा मांडणे पुरेसे ठरणार नाही. त्याचप्रमाणे, आरोप किंवा राजकीय वाद यांच्या आधारे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन करणेही योग्य ठरणार नाही. कोणत्याही विशिष्ट प्रकरणाविषयी बोलताना उपलब्ध तथ्ये, अधिकृत नोंदी आणि संबंधित पक्षांच्या भूमिका यांची पडताळणी आवश्यक असते. व्यक्तीचे योगदान आणि तिच्याशी संबंधित वाद यांचे स्वतंत्रपणे मूल्यमापन केले, तरच इतिहासाचा समतोल साधता येतो.
त्यांच्या स्वभावातील ठामपणा आणि शिस्त हे त्यांच्या यशाचे घटक मानले जात असताना, त्याच ठामपणामुळे निर्माण झालेल्या मतभेदांकडेही दुर्लक्ष करता येणार नाही. नेतृत्वाची खरी गुंतागुंत इथेच असते. एका व्यक्तीचे गुण काही परिस्थितींमध्ये तिची ताकद ठरतात, तर दुसऱ्या परिस्थितीत तेच गुण संघर्षाचे कारण बनू शकतात. कोतकर यांच्या प्रवासाचे विश्लेषण करताना ही मानवी बाजू लक्षात घेणे गरजेचे आहे.
कुटुंब, वारसा आणि बदलते राजकीय वास्तव
भानुदास कोतकर यांचे पुत्र संदीप कोतकर यांनी अहिल्यानगर महानगरपालिकेचे महापौरपद भूषवले. त्यांच्या कुटुंबातील पुढील पिढीनेही राजकारणात स्थान निर्माण केल्याने कोतकर कुटुंबाचे नाव स्थानिक राजकीय चर्चेत कायम राहिले. महानगरपालिकेतील नेतृत्वापासून सहकार क्षेत्रापर्यंत या कुटुंबाचा सार्वजनिक जीवनाशी संबंध राहिला आहे.
मात्र, राजकीय वारसा हा केवळ नावाचा किंवा पदाचा वारसा नसतो. प्रत्येक पिढीला बदलत्या सामाजिक अपेक्षा, मतदारांचे प्रश्न, प्रशासनातील आव्हाने आणि पारदर्शकतेच्या नव्या कसोट्या यांना सामोरे जावे लागते. एका पिढीने निर्माण केलेला प्रभाव पुढील पिढीला आपोआप मिळेलच असे नाही. तो टिकवण्यासाठी कामगिरी, विश्वास आणि जनतेशी असलेला संवाद यांची नव्याने उभारणी करावी लागते. कोतकर यांच्या निधनानंतर त्यांच्या सार्वजनिक वारशाकडे पाहताना हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरतो.
निधनाने व्यक्ती गेली; पण प्रश्न आणि आठवणी मागे राहिल्या
भानुदास कोतकर यांच्या निधनाने अहिल्यानगरच्या राजकीय, सहकार आणि कृषी क्षेत्रातील एका दीर्घ कारकीर्दीचा शेवट झाला. त्यांच्या जीवनातील कष्ट, शिस्त, स्पष्टवक्तेपणा, संस्थात्मक कामकाज आणि उद्योग उभारणीच्या आठवणी त्यांच्या परिचितांच्या मनात राहतील. त्यांच्याशी जवळून संबंध आलेल्यांसाठी त्यांचे निधन ही वैयक्तिक हानी आहे; तर स्थानिक राजकारणाचा इतिहास अभ्यासणाऱ्यांसाठी त्यांची कारकीर्द हा स्वतंत्र अभ्यासाचा विषय आहे.
एखाद्या व्यक्तीच्या निधनानंतर तिच्याविषयी बोलताना भावनांना महत्त्व असतेच; पण भावनेच्या पलीकडे जाऊन तिच्या कामाचा सामाजिक परिणाम तपासणेही तितकेच आवश्यक असते. कोतकर यांनी अनेक पदे भूषवली, विविध संस्थांमध्ये काम केले आणि राजकारण व उद्योग या दोन्ही क्षेत्रांत आपले स्थान निर्माण केले. या योगदानाची नोंद घेताना त्यांच्याशी संबंधित वाद, सार्वजनिक उत्तरदायित्वाचे प्रश्न आणि त्यांच्या कार्याचे प्रत्यक्ष परिणाम यांचाही वस्तुनिष्ठ विचार व्हायला हवा.
सायकलपासून हेलिकॉप्टरपर्यंतचा प्रवास ही त्यांच्या आयुष्याची एक प्रतिमा आहे; पण त्या प्रवासाचा खरा अर्थ केवळ त्यांनी किती उंची गाठली, यात नाही. त्या उंचीपर्यंत पोहोचण्यासाठी त्यांनी कोणते गुण जोपासले, कोणत्या संघर्षांना सामोरे गेले, कोणत्या संस्था उभ्या केल्या आणि त्यांच्या कामाचा सामान्य माणसावर काय परिणाम झाला, यामध्ये आहे.
भानुदास कोतकर यांच्या जाण्याने एक व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले. आता त्यांच्या आयुष्याचे मूल्यमापन केवळ आठवणींच्या आधारे नव्हे, तर त्यांच्या कार्याच्या नोंदी, संस्थांमधील योगदान आणि सार्वजनिक जीवनावर उमटलेल्या ठशांच्या आधारे होणे आवश्यक आहे. कारण एखाद्या नेत्याचा प्रवास त्याच्या निधनाने संपतो; मात्र त्याच्या कार्याचा इतिहास त्यानंतरही प्रश्न विचारत राहतो.
