Bhanudas Kotkar Death : मित्रांना स्वतःच्या हाताने मटण बनवून जेवू घालण्याची आवड, मित्रांच्या आग्रहातून सुरू झालेला व्यवसाय आणि जाहिरातींशिवाय महाराष्ट्रभर पोहोचलेली चव… भानुदास कोतकर यांचा प्रवास केवळ यशाची गोष्ट नाही, तर माणुसकी, मैत्री आणि कष्टांच्या बळावर उभ्या राहिलेल्या विश्वासाची कहाणी आहे.
भानुदास कोतकर… नगरच्या राजकारणात आपला ठसा उमटवणारे व्यक्तिमत्त्व. मात्र, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची ओळख केवळ राजकीय प्रवासापुरती मर्यादित नव्हती. त्यांच्या आयुष्यात मैत्रीला असलेले स्थान, मित्रांसाठी काहीही करण्याची तयारी आणि स्वतःच्या हाताने बनवलेल्या जेवणातून माणसे जोडण्याची त्यांची कला, हेही त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे पैलू होते. त्यांच्या हातच्या मटणाची चव आणि त्यांच्या स्वभावातील मोकळेपणा, या दोन्ही गोष्टींनी त्यांना माणसांच्या मनात वेगळे स्थान मिळवून दिले.
केडगाव ते नगर… सायकलवरून सुरू झालेला प्रवास!
भानुदास कोतकर यांच्या प्रवासाची सुरुवात केडगावच्या मातीतून झाली. केडगाव ते नगर हा प्रवास त्यांनी सायकलवरून केला. आजच्या काळात काही अंतर पार करण्यासाठीही वाहनांची गरज भासते.पण त्या काळात सायकल हाच त्यांच्या प्रवासाचा सोबती होता. पुढे याच माणसाने आपल्या कर्तृत्वाच्या जोरावर व्यवसायाचे मोठे विश्व उभे केले. मात्र, या प्रवासात त्यांच्या स्वभावातील साधेपणा कायम राहिला. नगरमध्ये एखाद्या कट्ट्यावर मित्र बसलेले असायचे. भाऊ नगरमध्ये आले की मित्रांचा ठरलेला प्रश्न असायचा, “भाऊ, आज काय भेटतंय?”
भाऊंचे उत्तरही तितकेच साधे आणि आपुलकीचे असायचे, “चला, आपल्या घरी जेवायला!”
या एका वाक्यात भाऊंचा स्वभाव सामावलेला होता. कोण किती मोठा आहे, कोणाचा काय फायदा होईल, याचा विचार न करता मित्रांना घरी बोलावायचे, स्वतःच्या हाताने मटण बनवायचे आणि मनापासून जेवू घालायचे. त्यांच्या घरी होणाऱ्या या मैफलींमध्ये केवळ जेवण नसायचे; तिथे मैत्री असायची, हास्यविनोद असायचे आणि माणसांना आपलेसे करणारी ऊब असायची.
मित्रांच्या आग्रहातून जन्माला आले ‘हॉटेल संदीप’!
भाऊंच्या हातच्या मटणाची चव मित्रांना इतकी आवडायची की, जेवणाचा कार्यक्रम हा त्यांच्या मित्रपरिवारासाठी खास अनुभव बनला होता. अशाच एका मैत्रीपूर्ण मैफलीत काही मित्रांनी त्यांना सल्ला दिला.
“भाऊ, तुम्ही बनवलेले मटण इतके छान असते, त्याची चव लोकांना खूप आवडेल. मग एखादे छोटेसे हॉटेल का सुरू करत नाही?”
भाऊंचा स्वभावच मोकळा. मनात आलेली गोष्ट मनापासून स्वीकारणारे. मित्रांचा सल्ला ऐकून त्यांनीही सहज होकार दिला. आणि याच विचारातून एका छोट्याशा हॉटेलची सुरुवात झाली. सुरुवातीच्या या व्यवसायाला पुढे ‘लोकसेवा’ (धाबा )नावानेही ओळख मिळाली. त्यानंतर आपल्या पहिल्या मुलाचे नाव संदीप यावरून त्यांनी हॉटेलला ‘हॉटेल संदीप’ हे नाव दिले.
या नावामागेही एक भावनिक नाते होते. व्यवसायाला नाव देताना त्यांनी केवळ बाजारपेठेचा विचार केला नाही, तर आपल्या कुटुंबातील नात्यालाही त्यात स्थान दिले.
एका छोट्याशा हॉटेलपासून सुरू झालेला हा प्रवास पुढे कधी मोठ्या व्यवसायात बदलला, हे कळलेच नाही. नगर, ठाणे आणि पुणे अशा शहरांमध्ये हॉटेल संदीपच्या जवळपास आठ शाखा उभ्या राहिल्या. एका घरगुती चवीने व्यवसायाचे मोठे साम्राज्य उभे केले.
जाहिरात नव्हे, चवीने जिंकली माणसांची मने!
आजच्या काळात एखादा व्यवसाय उभा करायचा म्हटले की जाहिरात, मोठमोठे फलक, सोशल मीडिया आणि प्रसिद्धीची विविध साधने डोळ्यांसमोर येतात. मात्र, भानुदास कोतकर यांच्या हॉटेल संदीपच्या प्रवासात सर्वांत मोठी जाहिरात ठरली ती म्हणजे त्यांच्या हातची चव!
या चवीची प्रसिद्धी करण्यासाठी मोठमोठ्या जाहिरातींचा आधार घेतल्याची गरज भासली नाही. एका माणसाने मटणाची चव घेतली, त्याला ती आवडली आणि त्याने आपल्या मित्राला सांगितले. त्या मित्राने आणखी कोणाला सांगितले. अशा रीतीने एका ग्राहकाकडून दुसऱ्या ग्राहकापर्यंत पोहोचणारी ही प्रसिद्धी वाढत गेली.
यालाच आजच्या भाषेत ‘माऊथ पब्लिसिटी’ म्हणतात. पण भाऊंच्या बाबतीत ती केवळ व्यवसायाची युक्ती नव्हती; ती त्यांच्या हातच्या चवीवर लोकांनी व्यक्त केलेली विश्वासाची पावती होती.
चांगली चव माणसाला पुन्हा तिथे घेऊन येते. पण चव टिकवण्यासाठी सातत्य लागते, व्यवसाय वाढवण्यासाठी शिस्त लागते आणि लोकांचा विश्वास टिकवण्यासाठी प्रामाणिकपणा लागतो. भाऊंच्या स्वभावातील हीच वैशिष्ट्ये त्यांच्या व्यावसायिक प्रवासाला पूरक ठरली.
शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि माणसांवर विश्वास!
भानुदास कोतकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वात शिस्त आणि प्रामाणिकपणाला महत्त्वाचे स्थान होते. माणसांशी बोलताना सहजपणा, वागण्यात मोकळेपणा आणि नात्यांमध्ये आपलेपणा, ही त्यांची ओळख होती.
एखादी व्यक्ती भेटली की तिला आपलेसे करून घेण्याची त्यांची हातोटी होती. समोरच्या माणसावर विश्वास ठेवताना ते मनापासून विश्वास ठेवायचे. माणसांना आपले समजण्याची त्यांची वृत्ती त्यांच्या स्वभावाचा भाग होती. अर्थात, या विश्वासातून त्यांना काही वेळा त्रासही सहन करावा लागला असेल; पण त्यामुळे माणसांशी जोडले जाण्याची त्यांची सहज वृत्ती संपली नाही.
कारण काही माणसे व्यवहाराच्या गणिताने नाती जोडत नाहीत. त्यांच्यासाठी मैत्री म्हणजे फायद्याचा सौदा नसतो. आपल्याकडे जे आहे, त्यात दुसऱ्याला सहभागी करून घेणे, त्याला आपलेपणाची जाणीव करून देणे आणि त्याच्या आनंदात आनंद मानणे, हेच त्यांच्यासाठी महत्त्वाचे असते.
भाऊंच्या मित्रांसाठीच्या जेवणावळी या याच स्वभावाचे प्रतीक होत्या. स्वतःच्या हाताने बनवलेले मटण मित्रांना वाढताना त्यांना मिळणारा आनंद आणि पुढे त्याच चवीतून उभा राहिलेला व्यवसाय, यांचा परस्परांशी अतूट संबंध होता.
हातात चव, मनात माणुसकी!
भानुदास कोतकर यांच्या आयुष्याकडे मागे वळून पाहिले, तर सायकलवरून केलेला केडगाव ते नगर प्रवास, मित्रांसोबतच्या जेवणावळी, मित्रांच्या आग्रहातून सुरू झालेला हॉटेल व्यवसाय आणि पुढे विस्तारलेल्या हॉटेल संदीपच्या शाखा, असा मोठा पट डोळ्यांसमोर उभा राहतो.
पण या सगळ्या प्रवासात एक गोष्ट समान राहिली—माणसांशी जोडलेले नाते!
हॉटेलच्या व्यवसायात चव महत्त्वाची असतेच; पण त्या चवीला ओळख मिळवून देणारी माणसे असतात. एका छोट्या हॉटेलपासून अनेक शाखांपर्यंत पोहोचलेल्या या प्रवासात ग्राहकांचा विश्वास आणि मित्रपरिवारातून पसरलेली प्रसिद्धी यांचे महत्त्व नाकारता येणार नाही.
भाऊंच्या आयुष्याची ही कहाणी म्हणूनच केवळ एका व्यावसायिकाच्या यशाची कहाणी राहत नाही. ती स्वप्न पाहणाऱ्या, कष्ट करणाऱ्या, माणसांवर विश्वास ठेवणाऱ्या आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाने ओळख निर्माण करणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वाची कहाणी बनते.
आज भानुदास कोतकर यांची आठवण काढताना त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीची चर्चा होईल, त्यांच्या सामाजिक संपर्कांची आठवण होईल; पण त्यांच्या हातच्या मटणाची चव चाखलेल्या मित्रांच्या स्मरणात मात्र वेगळेच चित्र जिवंत असेल—कट्ट्यावर बसलेले मित्र, त्यांना घरी जेवायला बोलावणारे भाऊ आणि स्वतःच्या हाताने बनवलेले जेवण प्रेमाने वाढणारा माणूस!
कारण काही माणसे केवळ आपल्या पदाने किंवा संपत्तीने मोठी होत नाहीत. ती मोठी होतात आपल्या माणसांसाठी जगण्याच्या वृत्तीने. त्यांच्या हातची चव जिभेवर रेंगाळते आणि त्यांच्या स्वभावातील आपुलकी मनात घर करून राहते.
भानुदास कोतकर यांचा प्रवास सांगतो की, व्यवसाय उभा करण्यासाठी भांडवल लागते; पण व्यवसायाला माणसांच्या मनात स्थान मिळवून देण्यासाठी विश्वास लागतो. जाहिरातींनी नाव पोहोचते, पण चवीने आणि माणुसकीने नाते जोडले जाते.
भाऊंच्या हातच्या मटणाला लाभलेली लोकप्रियता आणि त्यांच्या भोवती जमणारा मित्रपरिवार, हे त्या नात्याचेच प्रतीक होते. त्यांच्या आयुष्याची ही आठवण सांगताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—ज्याच्या हातच्या चवीत माणुसकी मिसळलेली असते, त्याची आठवण केवळ ताटापुरती मर्यादित राहत नाही; ती माणसांच्या मनात कायमची घर करून राहते.
