RBI new rules

Cheque Book : चेकचा वापर करणाऱ्या बँक ग्राहकांसाठी महत्त्वाची बातमी आहे. बँकिंग व्यवहार अधिक सुरक्षित करण्याच्या उद्देशाने चेकबुकच्या स्वरूपात महत्त्वाचा बदल करण्यात येत आहे. 1 जानेवारी 2027 पासून अल्फा-न्यूमेरिक कोड असलेल्या चेकबुकचा वापर महत्त्वाचा ठरणार असून, ग्राहकांनी 31 डिसेंबर 2026 पूर्वी आपल्या बँकेकडून नवीन चेकबुक घेण्याची तयारी करावी. काही बँकांनी यासंदर्भात ग्राहकांना सूचना देण्यास सुरुवात केली आहे. जुन्या चेकबुकचे काय होणार? सध्या वापरात असलेल्या काही जुन्या चेकबुकमध्ये चेक क्रमांक आणि संबंधित माहिती प्रामुख्याने अंकांच्या स्वरूपात असते. नव्या पद्धतीमध्ये चेकशी संबंधित ओळख क्रमांकात अक्षरे आणि अंकांचा म्हणजेच अल्फा-न्यूमेरिक कोडचा वापर केला जाणार आहे. Mintच्या वृत्तानुसार, 31 डिसेंबर 2026 नंतर जुन्या स्वरूपातील चेकच्या स्वीकाराबाबत बँकांकडून निर्बंध लागू होऊ शकतात. विशेषतः काही बँकांनी 50 हजार रुपये किंवा त्याहून अधिक रकमेच्या व्यवहारांसाठी अल्फा-न्यूमेरिक कोड असलेल्या चेकचा वापर करण्याबाबत ग्राहकांना सूचना दिल्या आहेत. त्यामुळे मोठ्या रकमेचा चेक देणाऱ्या ग्राहकांनी शेवटच्या क्षणापर्यंत वाट न पाहता आपल्या बँकेकडून नियमांची खात्री करून घेणे योग्य ठरेल. अल्फा-न्यूमेरिक कोड म्हणजे काय? अल्फा-न्यूमेरिक म्हणजे अक्षरे आणि अंक यांचे मिश्रण. पारंपरिक चेकवरील क्रमांकाच्या तुलनेत नव्या स्वरूपातील कोडमुळे चेकची ओळख आणि त्याची प्रक्रिया अधिक सुसंगत पद्धतीने करता येण्यास मदत होणार आहे. या बदलामागे चेक व्यवहार अधिक सुरक्षित करणे आणि बनावट चेक किंवा चेकमध्ये छेडछाड करण्याच्या घटना कमी करणे हा उद्देश असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. नव्या चेकमध्ये वॉटरमार्क, UV मध्ये दिसणारी सुरक्षा वैशिष्ट्ये आणि मायक्रो-प्रिंटिंगसारख्या सुरक्षाव्यवस्थांचाही वापर केला जात आहे. बँक ग्राहकांनी काय करावे? ज्यांच्या खात्यातून नियमितपणे चेकद्वारे मोठे व्यवहार होतात, त्यांनी विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. घर, जमीन, व्यवसाय, कर्जाची परतफेड, विमा, शैक्षणिक शुल्क किंवा इतर मोठ्या आर्थिक व्यवहारांसाठी पुढील काही महिन्यांत चेक देणार असाल, तर जुनी चेकबुक वापरण्यापूर्वी आपल्या बँकेकडून तिची वैधता तपासावी. ग्राहकांनी आपल्या बँकेच्या मोबाइल बँकिंग अॅप, इंटरनेट बँकिंग किंवा शाखेच्या माध्यमातून नवीन चेकबुकची सुविधा उपलब्ध आहे का, हे तपासावे. काही बँका नवीन चेकबुक आपोआप जारी करत आहेत, तर काही ठिकाणी ग्राहकांना स्वतंत्रपणे मागणी करावी लागू शकते. चेकबुक बदलण्यामागे सुरक्षा महत्त्वाची डिजिटल पेमेंट, UPI आणि नेट बँकिंगचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी मोठ्या रकमेच्या व्यवहारांमध्ये आजही चेकचा वापर केला जातो. त्यामुळे चेकमध्ये बनावटपणा, फेरफार किंवा चुकीच्या पद्धतीने वापर होण्याचा धोका कायम आहे. नव्या चेकमध्ये अधिक प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्यांचा वापर केल्याने चेकची तपासणी आणि प्रक्रिया अधिक सुरक्षित करण्यास मदत होऊ शकते. RBIच्या ग्राहक सेवा मार्गदर्शक तत्त्वांमध्येही चेकच्या व्यवहारात स्वाक्षरीची पडताळणी, चेकबुक जारी करण्यावर नियंत्रण आणि कोऱ्या चेकच्या सुरक्षिततेवर भर देण्यात आला आहे. Positive Pay System चाही संबंध चेक व्यवहारातील फसवणूक कमी करण्यासाठी Positive Pay System (PPS) ही यंत्रणा वापरली जाते. यात मोठ्या रकमेच्या चेकची महत्त्वाची माहिती ग्राहकाकडून आधी बँकेला दिली जाते आणि चेक सादर झाल्यानंतर त्या माहितीची पडताळणी केली जाते. नव्या चेकबुकमधील सुरक्षा वैशिष्ट्ये आणि डिजिटल प्रक्रियांमुळे चेक क्लिअरिंग अधिक सुरक्षित आणि कार्यक्षम करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. मात्र Positive Pay ची अंमलबजावणी, मर्यादा आणि अनिवार्यता बँकेनुसार वेगळी असू शकते; त्यामुळे ग्राहकांनी आपल्या बँकेच्या स्वतंत्र सूचनांकडे लक्ष द्यावे. मोठा व्यवहार करणाऱ्यांनी विशेष काळजी घ्यावी समजा एखाद्या ग्राहकाने जुनी चेकबुक वापरून 1 लाख, 2 लाख किंवा त्याहून अधिक रकमेचा चेक दिला आणि संबंधित बँकेने त्या जुन्या स्वरूपातील चेकवर निर्बंध लागू केले असतील, तर पेमेंटमध्ये अडथळा निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे घरखरेदी, व्यवसायातील देयके, कर्जाचे हप्ते किंवा इतर मोठ्या व्यवहारांसाठी चेक वापरणाऱ्यांनी आधीच नवीन चेकबुक घेणे सुरक्षित ठरेल. शेवटच्या दिवसाची वाट पाहू नका 31 डिसेंबर 2026 ही अंतिम मुदत लक्षात घेऊन ग्राहकांनी नवीन चेकबुकची मागणी वेळेत करणे चांगले. बँकेकडून चेकबुक मिळण्यासाठी काही वेळ लागू शकतो. त्यामुळे शेवटच्या काही दिवसांत गर्दी किंवा तांत्रिक अडचणी निर्माण झाल्यास व्यवहार रखडण्याची शक्यता टाळता येईल.